Đổi mới quản trị học thuật để giữ “liêm chính khoa học” trong kỷ nguyên AI

Bứt phá nội lực từ những con số biết nói

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Văn Lâm - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược Cần Thơ nhấn mạnh, trong bối cảnh giáo dục đại học chuyển mạnh theo hướng tự chủ, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, nghiên cứu khoa học ngày càng trở thành thước đo năng lực học thuật và uy tín của cơ sở đào tạo. Đặc biệt đối với khối ngành sức khỏe, mỗi công trình nghiên cứu không chỉ dừng lại ở giá trị học thuật mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe nhân dân và niềm tin xã hội đối với khoa học.

Báo cáo tại hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc Vân - Trưởng phòng Khoa học và Công nghệ CTUMP nhấn mạnh việc Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng (số 93/2025/QH15) cùng Nghị định số 125/2026/NĐ-CP của Chính phủ ban hành thời gian gần đây đã chính thức đưa nội dung liêm chính khoa học vào hệ thống pháp lý, cho thấy yêu cầu về đạo đức nghiên cứu và chuẩn mực học thuật đang trở thành tiêu chí bắt buộc trong hoạt động khoa học công nghệ hiện nay.

Đồng thời, PGS. Vân cũng phác họa bức tranh toàn cảnh về hoạt động nghiên cứu khoa học của trường giai đoạn 2021-2025 với nhiều con số ấn tượng. Theo đó, tổng số công bố quốc tế thuộc hệ thống WoS/Scopus đạt 797 bài trong vòng 5 năm; riêng năm 2025, số lượng công bố tăng gấp ba lần so với năm 2021. Đáng chú ý, tỷ lệ bài báo chất lượng cao thuộc nhóm Q1, Q2 chiếm khoảng 35% tổng số công bố quốc tế.

Không chỉ gia tăng về số lượng và chất lượng công bố, hệ thống quản lý khoa học công nghệ của nhà trường cũng từng bước hoàn thiện với nhiều quy định liên quan đến sở hữu trí tuệ, đạo đức nghiên cứu trên người và động vật, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp.

Thông qua phân tích dữ liệu từ hai hệ thống học thuật quốc tế uy tín Scopus và Web of Science (WoS), TS. Lê Văn Út đánh giá cao sự bứt phá của Trường Đại học Y Dược Cần Thơ về cả số lượng lẫn chất lượng công bố quốc tế. Giai đoạn 2021-2025, tỷ lệ bài báo Scopus/WoS bình quân đạt 0,35 bài/giảng viên, riêng năm 2025 tăng lên 0,57 bài/giảng viên, cho thấy tốc độ phát triển mạnh mẽ của hoạt động nghiên cứu khoa học tại trường. Đáng chú ý, hơn 90% công bố là các bài nghiên cứu khoa học và gần 100% trích dẫn là trích dẫn khách quan - minh chứng cho giá trị học thuật và mức độ ảnh hưởng thực chất của các công trình nghiên cứu của CTUMP trong cộng đồng khoa học quốc tế.

Tuy nhiên, bên cạnh những “quả ngọt”, PGS. Vân cũng thẳng thắn nhìn nhận hàng loạt thách thức mới trong bối cảnh bùng nổ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và áp lực chỉ số KPI học thuật. Những nguy cơ từ “tạp chí săn mồi”, tình trạng chạy theo số lượng công bố, thiếu các nhóm nghiên cứu mạnh và tính bền vững của công bố Q1-Q2 được xem là những vấn đề cần giải pháp dài hạn.

Hóa giải thách thức liêm chính trong kỷ nguyên số

Chia sẻ tại Hội thảo, TS. Lê Văn Út - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Hoa Sen mang đến hai chuyên đề cốt lõi về quản trị nghiên cứu bền vững và giải pháp phòng tránh vi phạm liêm chính cho giảng viên.

Theo TS. Út, nhiều cơ sở giáo dục hiện nay vẫn đang dừng ở mức “quản lý” nghiên cứu khoa học theo quy định hành chính, chờ sản phẩm hoàn thành rồi nghiệm thu, trong khi chưa thực sự chú trọng vai trò thúc đẩy phát triển sản phẩm khoa học chất lượng cao và kiểm soát rủi ro học thuật. Muốn phát triển bền vững, các trường đại học cần chuyển từ “quản lý” sang “quản trị” nghiên cứu khoa học.

Ông cho rằng, một hệ sinh thái nghiên cứu bền vững cần được xây dựng trên nhiều trụ cột: chiến lược và chính sách phát triển khoa học công nghệ; quản trị hệ sinh thái nghiên cứu; chuyển giao và đổi mới sáng tạo; quốc tế hóa; đo lường chất lượng và tác động khoa học; đồng thời bảo đảm đạo đức, liêm chính nghiên cứu và quản trị rủi ro.

Đặc biệt, vấn đề liêm chính khoa học được nhìn nhận dưới góc độ cấp thiết hơn bao giờ hết khi Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 lần đầu tiên dành riêng Điều 8 quy định về “Liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ”. Khoản 2 Điều 52 của luật cũng xác định rõ trách nhiệm của cá nhân hoạt động khoa học công nghệ phải tuân thủ liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp.

TS. Út nhấn mạnh: “Sản phẩm khoa học chính là đứa con tri thức, có giá trị lâu dài và được công khai với cộng đồng khoa học toàn cầu. Vì vậy, nhà khoa học phải chỉn chu và cẩn trọng để tránh những ân hận kéo dài suốt đời”.

Theo TS. Út, những vi phạm phổ biến hiện nay không chỉ là đạo văn, giả mạo dữ liệu mà còn có tình trạng “tác giả ma”, công bố trên các tạp chí kém chất lượng hoặc lạm dụng AI trong viết bài khoa học mà thiếu kiểm chứng.

Để phòng tránh vi phạm liêm chính nghiên cứu, TS. Út đề xuất các trường đại học cần xây dựng quy định cụ thể về liêm chính học thuật; thành lập hội đồng liêm chính nghiên cứu; xây dựng danh mục các tạp chí không được nghiệm thu; đồng thời tăng cường đào tạo, tập huấn và cấp chứng nhận về liêm chính nghiên cứu cho giảng viên, nhà khoa học và người học.

Phiên thảo luận diễn ra đặc biệt sôi nổi xoay quanh các thách thức thời sự như việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hỗ trợ viết bài, nạn "tác giả ma" và ảnh hưởng từ các tạp chí chưa được ghi nhận. Các đại biểu đã đề xuất xây dựng quy định và cơ chế khai báo việc sử dụng AI nhằm vừa khuyến khích đổi mới công cụ hỗ trợ, vừa đảm bảo chuẩn mực liêm chính.

Phúc đáp các ý kiến thảo luận, TS. Út khẳng định AI chỉ giữ vai trò hỗ trợ, tác giả phải kiểm tra dữ liệu và chịu trách nhiệm hoàn toàn đối với sản phẩm công bố. Đồng thời, các đơn vị cũng cần xây dựng văn hóa liêm chính học thuật thông qua đào tạo thường xuyên, seminar chuyên đề, cơ chế giám sát minh bạch và các giải pháp phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Khép lại hội thảo, nhiều đại biểu đánh giá những vấn đề được đặt ra không chỉ mang ý nghĩa thời sự mà còn mở ra hướng tiếp cận mới cho các trường đại học trong xây dựng môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, minh bạch và phát triển bền vững.

Phòng Khoa học và Công nghệ